Ερωτευμένος Σωκράτης – Μια ανατρεπτική βιογραφία!

Έν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα

Όλοι γνωρίζουμε τον Σωκράτη. Στην καρδιά της ιστορίας του, όμως, υπάρχει ένα μυστήριο: Τι έκανε τον νεαρό Σωκράτη φιλόσοφο; Ο ΕΡΩΤΕΥΜΕΝΟΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ είναι μια ανατρεπτική βιογραφία που μας παρουσιάζει τον μεγάλο φιλόσοφο όπως δεν τον έχουμε ξαναδεί!

«Τι είναι ο έρωτας;» Το ερώτημα τέθηκε σ’ έναν καλοεπιπλωμένο συμποσιακό χώρο της Αθήνας, φωτισμένο με λάμπες λαδιού που τρεμόπαιζαν, στο σπίτι του τραγικού ποιητή Αγάθωνα. Η χρονολογία ήταν το 416 π.Χ. Μια παρέα ανδρών ξαπλωμένων στα ανάκλιντρά τους παρακολουθεί συνεπαρμένη τον Σωκράτη καθώς μιλάει. Κάποιοι από αυτούς έχουν ήδη τοποθετηθεί πάνω στο θέμα και τώρα είναι η σειρά του Σωκράτη. Ένας κοντός αλλά γεροδεμένος άνδρας γύρω στα πενήντα, με ανασηκωμένη τη μύτη και τα μάτια του να βρίσκονται σε αρκετή απόσταση το ένα από το άλλο, μια σχεδόν υπνωτιστική παρουσία, μιλάει με ηρεμία και αυτοπεποίθηση.
«Το μόνο πράγμα για το οποίο όντως γνωρίζω», λέει ο Σωκράτης, «είναι ο έρωτας».

Ποιος ήταν ο Σωκράτης;

Οι περισσότεροι από αυτούς που γνωρίζουν κάποια πράγματα για τον Σωκράτη τον φαντάζονται ως έναν στοχαστή, σοφό ή φιλόσοφο της αρχαίας Ελλάδας. Η εικόνα που ίσως έχουν στο μυαλό τους είναι αυτή του Σκεπτόμενου του Ροντέν ή ενός γέρου με λευκή γενειάδα και χλαμύδα. Σε κάποιους το όνομά του φέρνει στον νου μία μέθοδο εκμαίευσης απαντήσεων που έγινε γνωστή ως σωκρατικός έλεγχος, καθώς και τη δήλωσή του ότι δεν αξίζει να ζει κανείς ανεξέταστο βίο. Άλλοι, πάλι, φαντάζονται το δράμα της θανάτωσής του: Πώς, αφού πέρασε από δίκη και καταδικάστηκε σε θάνατο, φυλακίστηκε και αναγκάστηκε να πιει το δηλητήριο – μία θανατηφόρα δόση κώνειου. Κάποιοι θα θυμούνται ότι ο Σωκράτης είχε μία αφοσιωμένη αλλά απαιτητική σύζυγο ή ερωμένη με το όνομα Ξανθίππη.

Ο αναγνώστης πιθανώς φαντάζεται ότι η ζωή και ο θάνατος του Σωκράτη έλαβαν χώρα στην αρχαία Αθήνα κατά τον Χρυσό Αιώνα, πεντακόσια χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Κατά την εποχή αυτή, ο πολιτισμός της αρχαίας Ελλάδας έφτασε σε δυσθεώρητα ύψη σε πολλούς τομείς της σκέψης, της τέχνης και της λογοτεχνίας – ανάμεσα σε άλλα, οι Έλληνες επινόησαν τη φιλοσοφία, τη ρεαλιστική γλυπτική, την έξοχη αρχιτεκτονική και το θεατρικό δράμα. Η ηγετική πολιτική φυσιογνωμία στην Αθήνα για πολλές δεκαετίες του 5ου π.Χ. αιώνα ήταν ο Περικλής, υπό την καθοδήγηση του οποίου η πόλη ανέπτυξε δημοκρατικούς θεσμούς, εξελίχθηκε σε θαλασσοκρατορία και έχτισε τον Παρθενώνα.

Ο Σωκράτης συνδέεται επίσης με άλλους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαίας Ελλάδας, ιδίως με τους διαδόχους του, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Για πολλούς όμως αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι δεν άφησε καθόλου γραπτά κείμενα πίσω του. Ό,τι γνωρίζουμε για τη σκέψη του βασίζεται κατά κύριο λόγο στα γραπτά του Πλάτωνα, ο οποίος ήταν ένας νεαρός άνδρας στην τρίτη δεκαετία της ζωής του όταν πέθανε ο Σωκράτης. Άλλος ένας θαυμαστής του Σωκράτη, συνομήλικος του Πλάτωνα, ήταν ο στρατιωτικός και συγγραφέας Ξενοφώντας, του οποίου τα κείμενα περιγράφουν τον Σωκράτη από μια οπτική που αφορά πιο πολύ την καθημερινότητά του. Κανείς από τους δύο δεν θα πρέπει να γνώριζε προσωπικά τον Σωκράτη για περισσότερο από δέκα χρόνια, ενώ και οι δύο τον συνάντησαν όταν εκείνος ήταν ήδη σε προχωρημένη ηλικία.

Ο Πλάτωνας και ο Ξενοφώντας είναι οι δύο βασικές πηγές της σωκρατικής βιογραφίας. Ανάμεσά τους, ο Πλάτωνας θεωρείται γενικά πιο αξιόπιστος από ιστορική άποψη. Στα κείμενά του σκιαγραφείται μία έντονη εικόνα του Σωκράτη κατά τα τελευταία χρόνια της μέσης ηλικίας ως ενός οξύνου, υψηλής παιδείας, πρωτότυπου στοχαστή και ενός επίμονου, είρωνα και συχνά εκνευριστικού εξεταστή. Επίσης, τα κείμενα του Πλάτωνα μας δίνουν μία φευγαλέα εντύπωση του Σωκράτη ως ενός γήινα ερωτικού άνδρα και τον απεικονίζουν ως εξαιρετικά γενναίο και ικανό πολεμιστή στο πεδίο της μάχης. Στα γραπτά του Ξενοφώντα, αντιθέτως, ο Σωκράτης εμφανίζεται περισσότερο ως ένας Αθηναίος κύριος, ένας πνευματώδης, πρόσχαρος και ενθουσιώδης συνομιλητής.

Και οι δύο συγγραφείς καθιστούν σαφές ότι ο Σωκράτης αδιαφορούσε για τα υλικά αγαθά και για την εμφάνισή του. Πράγματι, ήταν ένα πρόσωπο που στα τελευταία χρόνια της ζωής του αναγνωριζόταν ως φτωχό όσον αφορά τον υλικό πλούτο και συνηθισμένης εμφάνισης, μολονότι διέθετε αναμφίβολη διανοητική λάμψη και συναναστρεφόταν επί ίσοις όροις τους κορυφαίους στοχαστές και πολιτικούς της Αθήνας. Ο Πλάτωνας, γράφοντας κατά βάση με φιλοσοφικό πρίσμα, τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο αφοσιωμένο σε θεωρητικές ιδέες, του οποίου η εξωτερική εμφάνιση ερχόταν μυστηριωδώς σε αντίθεση με μία εσωτερική ομορφιά που αιχμαλώτιζε πολλούς από όσους τον συναναστρέφονταν· από την άλλη, στα γραπτά του Ξενοφώντα ο Σωκράτης παρουσιάζεται με χιουμοριστικό τρόπο να υποτιμά τον εαυτό του αναφορικά με την εμφάνισή του και να αδιαφορεί γεμάτος αυτοπεποίθηση για τις παγίδες του υλικού πλούτου. Η εικόνα που αποκομίζουμε είναι αυτή ενός εξαιρετικού και πρωτότυπου στοχαστή που είναι πάντοτε φτωχός, πάντοτε ηλικιωμένος και πάντοτε άσχημος.

Η εικόνα αυτή δημιουργεί ένα μυστήριο γύρω από την ιστορία του Σωκράτη. Τι μεταμόρφωσε έναν νέο Αθηναίο, από ταπεινό, υποτίθεται, περιβάλλον και με πενιχρά μέσα, στον δημιουργό ενός τρόπου σκέψης και μιας φιλοσοφικής μεθόδου που ήταν εντελώς πρωτότυποι για την εποχή του και με τεράστια επιρροή κατόπιν; Μεταγενέστεροι βιογράφοι του Σωκράτη σπανίως εξετάζουν κάτι πέρα από τις εικόνες που φιλοτέχνησαν ο Πλάτωνας και ο Ξενοφώντας και υποθέτουν ότι τα νεανικά χρόνια του Σωκράτη δεν σχετίζονται με αυτά που ξέρουμε γι’ αυτόν. Παραβλέπουν κρίσιμα, μολονότι διάσπαρτα, νήματα στοιχείων για την εφηβεία και τα πρώτα νεανικά του χρόνια, δηλαδή την περίοδο ακριβώς που οι ιδέες και οι στάσεις του μελλοντικού φιλοσόφου άρχισαν να εξελίσσονται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι περισσότερες περιγραφές της ζωής του Σωκράτη να αποτυγχάνουν να συμπεριλάβουν θεωρήσεις οι οποίες, δεδομένων του πολιτιστικού περιβάλλοντος του στοχαστή και των ιστορικών συνθηκών, θα μπορούσαν με πειστικότητα να εξηγήσουν την προσωπική και διανοητική του διαδρομή.

Τι θα μπορούσε να έχει υπάρξει πηγή έμπνευσης σ’ έναν νέο άνδρα στη θέση και την εποχή του Σωκράτη, ώστε να εγκαινιάσει έναν παντελώς καινούργιο τρόπο σκέψης και να αφιερωθεί σε μία τελείως διαφορετική φιλοσοφική έρευνα σε σχέση με αυτή που διεξήγαγαν οι προγενέστεροί του στοχαστές; Σε ποιο στάδιο ξεκίνησε η σταδιοδρομία του ως φιλοσόφου και γιατί; Τι συνέβη κατά την πρώτη νεότητα του Σωκράτη και επέφερε μία τέτοια αλλαγή; Με τι καταπιανόταν και τι είδους άνθρωπος ήταν κατά τα πρώτα αλλά και τα τελευταία εφηβικά του χρόνια; Εν συντομία, τι ήταν αυτό που έκανε τον Σωκράτη αυτό που ήταν;

Οι ερωτήσεις αυτές δεν έχουν απαντηθεί ακόμα. Για να γίνει αυτό, θα πρέπει κανείς να φέρει στο φως και να επεξεργαστεί τα στοιχεία όπως θα το έκανε ένας ντετέκτιβ ερευνητής, να ανασυνθέσει κομμάτι κομμάτι το ιστορικό φόντο και το κοινωνικό περιβάλλον του και να δομήσει μία αφήγηση για τα πρώτα χρόνια της ζωής του, που είναι άγνωστα και κερματισμένα σε βαθμό λήθης. Φαίνεται πως πολλές από τις απαντήσεις κρύβονται σε κοινή θέα. Το αθροιστικό αποτέλεσμά τους είναι εκπληκτικό, συναρπαστικό, ακόμη και συγκλονιστικό γι’ αυτούς οι οποίοι υποθέτουν ότι γνωρίζουμε ήδη όλα όσα μπορούμε να μάθουμε για τον Σωκράτη.

Σκοπός αυτού του βιβλίου είναι να προσφέρει μία νέα, ιστορικά θεμελιωμένη, θέαση της προσωπικότητας του Σωκράτη, των πρώτων χρόνων της ζωής του και των απαρχών του τρόπου σκέψης του. Καθώς τα στοιχεία για τα νεανικά χρόνια του Σωκράτη είναι σπάνια, έμμεσα και διάσπαρτα, θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε περιστασιακά στοιχεία και ιστορική φαντασία για να εμπλουτίσουμε τις λιγοστές πολύτιμες ενδείξεις που συναντούμε στις πηγές αναφορικά με το παρελθόν και τα πρώτα χρόνια της ζωής του. Η απάντηση στην ερώτηση πώς άλλαξαν και εξελίχθηκαν οι ιδέες του απαιτεί από εμάς να αναδομήσουμε, με μεγάλη επιμέλεια ως προς τη χρονολόγηση και τις λιγότερο γνωστές αλλά αξιόπιστες πηγές για τη ζωή του Σωκράτη, την ιστορία των πρώτων χρόνων της μέσης ηλικίας του, της εφηβείας και των παιδικών του χρόνων.

Κοινά αποδεκτές θέσεις για τον Σωκράτη είναι ότι προέρχεται από ταπεινό περιβάλλον με λιγοστές ευκαιρίες εκπαίδευσης, ότι ως νέος θα πρέπει να ήταν λιγότερο άσχημος απ’ ό,τι ως ενήλικος, ότι η έλλειψη στοιχείων για την πρώιμη ερωτική του ζωή πιθανώς υποδεικνύει την απουσία της και ότι ήταν πάντοτε περισσότερο στοχαστής παρά άνθρωπος της δράσης. Η εξέταση των στοιχείων θα μας δείξει ότι όλες αυτές οι υποθέσεις μπορεί να αντιστραφούν. Αυτό που αποκαλύπτεται είναι η εικόνα ενός δυνατού και ελκυστικού νέου από μία οικογένεια σχετικά εύρωστη οικονομικά, ο οποίος μεγάλωσε στο περιβάλλον της αθηναϊκής υψηλής τάξης, όπου κάθε αγόρι φιλοδοξούσε να δημιουργήσει όνομα για την ηρωική του ικανότητα στο πεδίο της μάχης και στην πολιτική ζωή. Επίσης, έμαθε να τραγουδά τα πιο σημαντικά έργα ελληνικής ποίησης, να παίζει λύρα και να υποβάλλει τον εαυτό του σε αυστηρή σωματική και πνευματική πειθαρχία, ενώ διδάχτηκε από κάποιους από τους καλύτερους δασκάλους της εποχής του και μόχθησε για να καλλιεργήσει τις πιο προηγμένες διανοητικές ασχολίες. Τέλος, η πνευματικά ερωτική προσέγγισή του στη ζωή βρήκε την έκφρασή της όχι στον γάμο –γνώρισε την Ξανθίππη στην ηλικία των πενήντα ή αργότερα, ενώ η σχέση που είχε με την πρώτη του γυναίκα, τη Μυρτώ, μας είναι άγνωστη– αλλά στη συντροφικότητα με έξυπνους άνδρες και, πάνω απ’ όλα, στην αγάπη μίας από τις πιο συναρπαστικές και ευφυείς γυναίκες της εποχής του, της Ασπασίας από τη Μίλητο.

Η μορφή του νεαρού Σωκράτη που αναδύεται δεν εμπλουτίστηκε ποτέ καθ’ ολοκληρίαν από αρχαίους ή νεότερους βιογράφους. Αυτό που διασαφηνίζεται είναι ότι τα πρώτα χρόνια της νεότητάς του αποτέλεσαν την περίοδο κατά την οποία έκανε τη συνειδητή επιλογή, χάρη σε διάφορες μετασχηματιστικές εμπειρίες –εκ των οποίων η σχέση του με την Ασπασία μπορεί να ήταν η πιο σημαντική–, να επικεντρωθεί στην πνευματική ζωή. Μέχρι εκείνο το σημείο αλλά και πέρα απ’ αυτό, παρουσιαζόταν ως ένας εντυπωσιακός πολεμιστής, ως ένας γυμνασμένος παλαιστής και χορευτής, ως ένας βαθιά πεπαιδευμένος ομιλητής και ως ένας παθιασμένος εραστής.

Για να αντικρίσουμε τον Σωκράτη υπό ένα τέτοιο πρίσμα που δεν έχει προηγούμενο, απαιτείται να ακολουθήσουμε στοιχεία σχετικά με το πώς διαμορφώθηκαν η ζωή και η προσωπικότητά του και να ανακαλύψουμε εκ νέου τις εμπειρίες της νεότητάς του που τον κατέστησαν ένα νέο είδος ήρωα – έναν φιλόσοφο, του οποίου οι πρωτότυπες θεωρήσεις, η αντισυμβατική συμπεριφορά και το ηρωικό θάρρος ενώπιον του θανάτου έχουν μαγέψει τους στοχαστές και τους ερευνητές για σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια.

Δες το βιβλίο «Ερωτευμένος Σωκράτης»

Το θέλω!

Όλοι γνωρίζουμε τον Σωκράτη, τον φιλόσοφο που θεμελίωσε τη δυτική σκέψη και του οποίου η θανατική καταδίκη σήμανε το τέλος του αθηναϊκού Χρυσού Αιώνα. Η εικόνα μας γι’ αυτόν προέρχεται κυρίως από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα – άνδρες που τον συναναστράφηκαν όταν πια ήταν πενηντάρης και γνωστή φυσιογνωμία της Αθήνας.
Στην καρδιά της ιστορίας του, όμως, υπάρχει ένα μυστήριο: Τι έκανε τον νεαρό Σωκράτη φιλόσοφο; Τι τον οδήγησε να αναζητήσει με τόση επιμονή, θυσιάζοντας την κοινωνική αποδοχή και στο τέλος την ίδια τη ζωή του, έναν νέο τρόπο σκέψης και σύλληψης της ανθρώπινης ύπαρξης;
Σε αυτή την ανατρεπτική βιογραφία, ο Αρμάν ντ’Ανγκούρ διερευνά τα πάθη και τα κίνητρα του νεαρού Σωκράτη, καταδεικνύοντας πώς ο έρωτας τον διαμόρφωσε στον φιλόσοφο που προοριζόταν να γίνει. Σκιαγραφεί έναν Σωκράτη που δεν έχουμε ξαναδεί: ηρωικό πολεμιστή, αθλητικό παλαιστή και χορευτή – και παθιασμένο εραστή. Και αποκαλύπτει ποια ήταν η γυναίκα που ο ίδιος ισχυριζόταν ότι τον ενέπνευσε να αναπτύξει τις ιδέες που αιχμαλωτίζουν τη σκέψη μας εδώ και 2.500 χρόνια.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΟΥ 5ου ΑΙΩΝΑ (500-399 π.Χ.) ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΣΩΚΡΑΤΗ

Σημειώσεις για τη χρονολόγηση:
1. Το αθηναϊκό έτος ξεκινούσε κατά τον μήνα Ιούλη, σύμφωνα με το δικό μας ημερολόγιο· επομένως, η Μάχη του Μαραθώνα τον Σεπτέμβριο του 490 π.Χ. συνέβη κατά το έτος 490-89 π.Χ. Για ευκολία, οι χρονολογίες στο βιβλίο αυτό αναφέρονται ως μεμονωμένες χρονιές· έτσι ο Σωκράτης γεννήθηκε κατά το έτος 469-8, αλλά η χρονολογία που δίνεται είναι το 469 π.Χ.
2. Το σύμβολο ~ που απαντά παρακάτω σημαίνει ότι η χρονολογία ή το γεγονός είναι προϊόν εικασίας.

500 Δημοκρατικό πολίτευμα στην Αθήνα συνεπεία των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη το 508.

490 Ελληνοπερσικοί Πόλεμοι: Ο στρατός του Δαρείου ηττάται στη Μάχη του Μαραθώνα.

480 Ελληνοπερσικοί Πόλεμοι: Ο στόλος του Ξέρξη ηττάται στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας.

470 ~Γέννηση της Ασπασίας.

469 Γέννηση του Σωκράτη.

460 Ο Περικλής αναδεικνύεται σε ηγέτη της Αθήνας μετά τον οστρακισμό του Κίμωνα το 461. Εχθροπραξίες μεταξύ της Αθήνας και της Σπάρτης: «Πρώτος Πελοποννησιακός Πόλεμος».

~455 Ο Περικλής χωρίζει με τη γυναίκα του Δεινομάχη.

~451 Γέννηση του Αλκιβιάδη. Ο Σωκράτης επισκέπτεται τη Σάμο με τον Αρχέλαο.

450 ~Η Ασπασία φτάνει στην Αθήνα μαζί με τον γαμπρό της Αλκιβιάδη τον πρεσβύτερο.

447 Μάχη της Κορώνειας: ~η πρώτη στρατιωτική θητεία του Σωκράτη. Θάνατος του Κλεινία, πατέρα του Αλκιβιάδη.

~445 Ο Περικλής και η Ασπασία συζούν.

440 Εκστρατεία του Περικλή για την υποταγή της Σάμου (440-439).

432 Ο Σωκράτης σώζει τη ζωή του Αλκιβιάδη στη Μάχη της Ποτίδαιας.

430 Δεύτερο έτος του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404). Ο Σωκράτης και ο Αλκιβιάδης υπηρετούν τη στρατιωτική τους θητεία στη βόρεια Ελλάδα.

429 Θάνατος του Περικλή από τον λοιμό. Η Ασπασία παντρεύεται τον Λυσικλή.

424 Ο Σωκράτης είναι παρών κατά την υποχώρηση στη Μάχη του Δηλίου.

423 Ανεβαίνει η παράσταση Νεφέλες του Αριστοφάνη, στην οποία παρευρίσκεται ο Σωκράτης.

421 Ανεβαίνει η παράσταση Ειρήνη του Αριστοφάνη. Συνάπτεται η Νικίειος Ειρήνη με τη Σπάρτη.

420 Ο Αλκιβιάδης κατέρχεται στην πολιτική. Ο Σωκράτης στο Συμπόσιο του Ξενοφώντα.

416 Ο Αγάθωνας νικά στους τραγικούς αγώνες. Ο Σωκράτης περιγράφεται στο Συμπόσιο του Πλάτωνα.

415-413 Σικελική Εκστρατεία· ο Αλκιβιάδης εξορίζεται από την Αθήνα.

410 Αποκαθίσταται η δημοκρατία μετά το ολιγαρχικό πραξικόπημα («των Τετρακοσίων») κατά το 411.

406 Ο Σωκράτης επιχειρηματολογεί στην Πρυτανεία ενάντια στη μαζική εκτέλεση των στρατηγών.

404 Η Σπάρτη κερδίζει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι Τριάκοντα Τύραννοι στην Αθήνα. Ο Σωκράτης αρνείται να συλλάβει τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο.

403 Αποκαθίσταται η δημοκρατία στην Αθήνα.

399 Δίκη και θανάτωση του Σωκράτη.

Πηγή: https://blog.psichogios.gr/erwteymenos-swkraths-mia-anatreptikh-biografia/

Share:

Share on facebook
Share on twitter
Share on pinterest
Share on linkedin