Σαν σήμερα το 1997 πέθανε ο Θεόδωρος Στάμος ο οποίος ήταν Ελληνοαμερικανός καλλιτέχνης και ένας από τους νεότερους ζωγράφους της αυθεντικής ομάδας (η πρώτη περίοδος) των αφηρημένων εξπρεσιονιστών ζωγράφων, τους αποκαλούμενους Οξύθυμους (Irascibles), που περιελάμβανε τους Τζάκσον Πόλοκ, Βίλεμ ντε Κούνινγκ και Μαρκ Ρόθκο. Η ύστερη του σταδιοδρομία επηρεάστηκε αρνητικά από την ανάμιξή του στην Υπόθεση Ρόθκο.
Ο Θεόδωρος Στάμος, γεννήθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1922 στην περιοχή Λόουερ Ηστ Σάιντ του Μανχάταν σε οικογένεια Ελλήνων μεταναστών. Η μητέρα του ήταν από τη Σπάρτη και α πατέρας του είχε μεγαλώσει στη Λευκάδα. Ως έφηβος κέρδισε μια υποτροφία για την Αμερικανική Σχολή Καλλιτεχνών (American Artists School) όπου μελέτησε γλυπτική μαζί με τους Σάιμον Κένεντι κα Τζόζεφ Κόνζαλ. Ο δάσκαλος του Τζόζεφ Σόλμαν, μέλος της ομάδας των Δέκα (The Ten), έγινε ο μέντορας του. Με την προτροπή του Σόλμαν ο Στάμος επισκέφτηκε την επιδραστική γκαλερί του Άλφρεντ Στίγκλιτς An American Place Gallery, όπου ανακάλυψε τα έργα του Άρθουρ Ντόουβ και της Τζώρτζια Ο’Κηφ ανάμεσα σε άλλα.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τέλη της δεκαετίας του ’30 και αρχές αυτής του ’40, ο Στάμος έκανε διάφορες μικροδουλειές όπως τυπογράφος, ανθοκόμος, πωλητής βιβλίων και για μια περίοδο έφτιαχνε καλούπια για καπέλα. Κατά τη διάρκεια μιας από αυτές τις δουλειές σε ένα κορνιζάδικο συνάντησε μέλη της ευρωπαϊκής αβάν-γκάρντ, περιλαμβανομένων των Αρσίλ Γκόρκι και Φερνάν Λεζέρ.
Το 1943, ενώ ο Στάμος ήταν 21, η επιφανής γκαλερίστα Μπέτυ Πάρσονς του διοργάνωσε μια ατομική έκθεση στη γκαλερί της, τη Wakefield Gallery and Bookshop. Η Πάρσονς έγινε σημαντική υποστηρίκτρια του και σύνδεσμος του με την καλλιτεχνική σκηνή της Νέας Υόρκης της εποχής. Ο Στάμος θα διοργάνωνε συχνά εκθέσεις μαζί της μέχρι το 1957. Στα μέσα της δεκαετίας του ’40 είχε αρχίσει να καθιερώνεται. Το Μουσείο Γουίτνι διοργάνωνε εκθέσεις με έργα του κάθε χρόνο από το 1945 έως το 1951, ενώ έργα του εξέθεσε και το Ινστιτούτο Κάρνεγκι καθώς και το Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο. Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης αγόρασε τον πίνακα του Sounds in the Rock (Ήχοι στο βράχο) το 1946 και ο Έντουαρντ Γουέιλς Ρουτ, που έγινε υποστηρικτής της καριέρας του Στάμου και ταυτόχρονα μαικήνας του Ινστιτούτου Μάνσον-Γουίλιαμς-Πρόκτορ, ξεκίνησε να αγοράζει πίνακες από τον καλλιτέχνη το 1945.
Οι πίνακες του καλλιτέχνη της δεκαετίας του ’40 συνδύαζαν μουντά, γήινα χρώματα με βιομορφική εικονογραφία, υπαινισσόμενοι γεωλογικά σχήματα ή πρωτόλιες οργανικές μορφές. Αυτό συμπλέει με το ενδιαφέρον του Στάμου για τη φυσική ιστορία. Όπως παρατήρησε ο καλλιτέχνης Μπαρνέτ Νιούμαν στην παρουσίαση του για την έκθεση του Στάμου το 1947 στη Γκαλερί Μπέτυ Πάρσονς, «τα ιδεογραφήματα του συλλαμβάνουν τη στιγμή της τοτεμικής έλξης ανάμεσα στην πέτρα και το μανιτάρι, την καραβίδα και το φύκι. Επανακαθορίζει τη βουκολική εμπειρία ως συμμετοχή στην εσωτερική ζωή του φυσικού φαινομένου».
Κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’40 έγινε μέλος των Οξύθυμων Δεκαοκτώ, μιας ομάδας αφηρημένων ζωγράφων που ξεσηκώθηκαν ενάντια στην πολιτική του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης προς την αμερικάνικη ζωγραφική της δεκαετίας του ’40 και πόζαραν για μια διάσημη φωτογραφία το 1950. Άλλα μέλη της ομάδας, η οποία θεωρείται ως η «πρώτη γενιά» των αφηρημένων εξπρεσιονιστών, ήταν οι Βίλεμ ντε Κούνινγκ, Άντολφ Γκότλιμπ , Αντ Ράινχαρντ, Γουίλιαμ Μπαζιώτης, Τζίμι Έρνστ, Τζάκσον Πόλοκ, Τζέιμς Μπρουκς, Κλίφορντ Στιλ, Ρόμπερτ Μαδεργουέλ, Μπράντλι Γουόκερ Τόμλιν, Μπαρνέτ Νιούμαν και Μαρκ Ρόθκο. Οι καλλιτέχνες αυτοί είναι μέλη της Σχολής της Νέας Υόρκης και αναφέρθηκαν περιπαικτικά ως Οι Οξύθυμοι σε ένα άρθρο του περιοδικού Life που περιλάμβανε και την περιώνυμη φωτογραφία της Νίνα Λιν.
Γύρω στο 1950 ο Στάμος ξεκίνησε να εξερευνά μια νέα προσέγγιση στην αφαίρεση. Εμπνευσμένος από την αισθητική της Νοτιοανατολικής Ασίας, δημιούργησε τη σειρά πινάκων του Tea House (τεϊοποτείο), οι οποίοι χαρακτηρίζονται από απαλά σκιαγραφημένες γεωμετρικές μορφές ζωγραφισμένες με μια περιορισμένη γκάμα χρωμάτων και συχνά επικαλυμμένες από σκούρες καλλιγραφικές πινελιές. Αργότερα στη δεκαετία του ’50 ο Στάμος εργάστηκε με συνθέσεις οι οποίες έγιναν προοδευτικά πιο αφαιρετικές και πιο απλοποιημένες. Εξερεύνησε τη χρήση στρωμάτων λεπτής βαφής προσεκτικά επεξεργασμένων ώστε να δημιουργούν την αίσθηση του βάθους στις ευρείες χρωματιστές του επιφάνειες.
Ο Στάμος ταξίδεψε ευρέως κατά τη διάρκεια της ενήλικης ζωής του. Το 1946 ταξίδεψε με τρένο στο Νέο Μεξικό και τη βορειοδυτική ακτή των ΗΠΑ. Το 1948 κι το ’49 επισκέφτηκε την Ευρώπη, περιλαμβανομένης της Ελλάδας, και πιθανόν την Αίγυπτο. Τις επόμενες τέσσερεις δεκαετίες ταξίδεψε ευρέως και συχνά. Τα ταξίδια αυτά συνεισέφεραν στην ανάπτυξη της αισθητικής του και του προσέφεραν εναύσματα για το βαθύ ενδιαφέρον του για τις μορφές θρησκευτικότητας ανά τον κόσμο. Το 1962 ξεκίνησε πολλές μακρές σειρές πινάκων, μερικές απ’τις οποίες περιελάμβαναν υποσειρές. Στη σειρά Sun-Box εξερεύνησε γωνιώδη γεωμετρικά σχήματα επάνω σε επίπεδες επιφάνειες. Μετά από το 1971 όλοι οι πίνακες του ήταν τμήματα της σειράς Infinity Field (μετάφραση: απειροστικό πεδίο). Οι αφαιρετικές αυτές ζωγραφιές χαρακτηρίζονται από ευρείες χρωματισμένες επιφάνειες διασχιζόμενες από λεπτές γραμμές ή σχήματα, και αποδίδουν μια διακριτική αίσθηση περισυλλογής.
Ζωγράφος της πρώτης περιόδου του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, του καλλιτεχνικού ρεύματος που σάρωσε την νεοϋορκέζικη σκηνή τις πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο, ήταν ένας άνθρωπος που η τύχη δεν του χαρίστηκε. Παρότι υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους του κινήματος –η καριέρα του ξεκίνησε τη δεκαετία του ‘40 με τους καλύτερους οιωνούς- το 1975 ήταν πλέον ένας σπασμένος άνθρωπος με τεράστια χρέη και κανέναν φίλο.
Η αρχή της πτώσης του Στάμου έγινε το 1970. Τότε ο φίλος του Μαρκ Ρόθκο έβαλε τέλος στη ζωή του μετά από μια διετία περίπου αμφιταλάντευσης και απέλπιδος μάχης με την κατάθλιψη. Ο Ρόθκο φρόντισε πριν από το θάνατό του να ορίσει τον Στάμο και δύο ακόμα πρόσωπα, τον Μπέρναρντ Ρέις, συλλέκτη και λογιστή, και τον Μόρτον Λεβίν, καθηγητή πανεπιστημίου, εκτελεστές της διαθήκης του.
Η επιλογή του Στάμου από τον Μαρκ Ρόθκο οδήγησε στην εμπλοκή του Στάμου στην Υπόθεση Ρόθκο, ένα μεγάλο δικαστικό σκάνδαλο στον κόσμο της τέχνης.
Ένα χρόνο μετά την αυτοκτονία του Ρόθκο το 1970, η κόρη του μήνυσε τα μέλη του ιδρύματος, καθώς και τη Γκαλερί Μάρλμπορο, για κακοδιαχείριση και απάτη. Κατά τη διάρκεια δώδεκα χρόνων μηνύσεων και εφέσεων αποκαλύφθηκε πως πολλοί από τους πίνακες του ζωγράφου, οι οποίοι είχαν πωληθεί ή δοθεί για έκθεση από το ίδρυμα στη Γκαλερί Μάρλμπορο, είχαν πουληθεί σε εσκεμμένα χαμηλές τιμές σε καλούς πελάτες της γκαλερί, ενώ η γκαλερί κράταγε προμήθειες της τάξης του 50%, εξαιρετικά υψηλές σε σχέση με τη συνήθη προμήθεια για έναν καλλιτέχνη του διαμετρήματος του Ρόθκο που κυμαινόταν κανονικά στο 30%. Οι διαχειριστές εν τω μεταξύ μοιραζόντουσαν τα έσοδα από τις πωλήσεις στη Μάρλμπορο ως αμοιβή τους. Ο Στάμος ηθελημένα συμμετείχε σε αυτή τη συνωμοσία και επιπλέον άφησε την παλιά του γκαλερί, του Αντρέ Έμεριχ, για χάρη της Μάρλμπορο η οποία του προσέφερε ένα σημαντικά υψηλότερο συμβόλαιο. Οι κατηγορούμενοι βρέθηκαν ένοχοι και τους επιβλήθηκε συνολικό πρόστιμο $9 εκατομμυρίων. Ο Στάμος πλήρωσε το μερίδιο του από το πρόστιμο μεταφέροντας τα δικαιώματα του σπιτιού του στο Ίδρυμα Ρόθκο αλλά του επιτράπηκε να το κατοικεί όσο ζούσε. Ενώ η μήνυση συνέβαλε στο να γίνει ακόμα πιο γνωστός ο Ρόθκο, έβλαψε σημαντικά τη φήμη της γκαλερί και του Στάμου.
Όταν ο ζωγράφος ανέλαβε καθήκοντα ως εκτελεστής της διαθήκης του φίλου του, του οποίου τα έργα άξιζαν πια εκατομμύρια δολάρια, η ζωή του βρίσκονταν σε σταθερή τροχιά. Αν και η απήχηση του έργου δεν συγκρίνονταν με εκείνη των εξπρεσιονιστών πρώτης γραμμής, του Πόλοκ και του ντε Κούνινγκ, η κριτική ήταν από ευγενική έως εγκωμιαστική απέναντί του και ο κύκλος των ιδιωτών και των μουσείων που είχαν στα χέρια τους έργα τους μεγάλωνε διαρκώς. Το Detroit Institute of Art του Μίτσιγκαν, το Μουσείο του Τελ Αβίβ, η Πινακοθήκη του Οντάριο, το Hirshhorn Museum and Sculpture Garden στην Ουάσινγκτον, τα Guggenheim, Metropolitan, Museum of Modern Art και Whitney στη Νέα Υόρκη ήταν μερικά μόνο από τα ιδρύματα που διέθεταν πίνακές του. Όταν έληξε η πολύκροτη δίκη που συντάραξε τον καλλιτεχνικό κόσμο της Νέας Υόρκης το 1975 κανένας δεν ήθελε να τον ξέρει, οι πίνακες του δεν άξιζαν σχεδόν τίποτα και εκείνος παρακαλούσε για ένα μέρος να ζει.
Η ζωή του Θεόδωρου Στάμου δεν επανήλθε ποτέ στην προηγούμενη πορεία της. Ο ζωγράφος, ο οποίος είχε από την πλευρά του μετανάστη πατέρα του καταγωγή από τη Λευκάδα, πέρασε τα επόμενα χρόνια της ζωής του μεταξύ του νησιού του Ιονίου και του Μανχάταν. Η φήμη του δεν ανέκαμψε ποτέ στην Αμερική, το βάρος του σκανδάλου και του ονόματος του Ρόθκο ήταν πολύ μεγάλο για τους ώμους του. Όμως στην Ελλάδα άρχισε να χτίζει ένα όνομα.
Ο Στάμος δεν ανέκαμψε ποτέ καλλιτεχνικά μετά την υπόθεση. Οι γκαλερί πρώτης γραμμής όπως αυτή του Έμεριχ δεν ήθελαν πλέον να τον εκπροσωπήσουν. Η έλλειψη της στήριξης τους κατέστησε τους συλλέκτες επιφυλακτικούς σχετικά με τη μεταπωλητική αξία του έργου του και οδήγησε στο να έχει καταταγεί η δουλειά του χαμηλά στη δεύτερη, ή και στην τρίτη κατηγορία των έργων του αφηρημένου εξπρεσιονισμού προς το τέλος της ζωής του.
Παρά το γεγονός ότι οι δεσμοί του με τη μακρινή πατρίδα το ήταν χαλαροί τις πρώτες δεκαετίες της ζωής του, το ελληνικό στοιχείο ήταν πάντα παρόν στο έργο του. Το 1975 ο Στάμος δώρισε 45 πίνακες του στην Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδας-Μουσείο Αλέξανδρου Σούτζου η οποία, δύο χρόνια αργότερα του αφιέρωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση.
Δίδαξε στο κολέγιο Black Mountain από το 1950 μέχρι το 1954 και από το 1955 μέχρι το 1975 δίδαξε στο Art Students Leagueτης Νέας Υόρκης και στη Σχολή Καλών Τεχνών Cunnington. Ένα χρόνο πριν από τον θάνατο του δώρισε 43 έργα του στην Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδας.
Ακολούθησαν και άλλες εκθέσεις έργων του, κυρίως με πρωτοβουλία του συλλέκτη Ζαχαρία Πορταλάκη, του μεγαλύτερου συλλέκτη έργων του Θεόδωρου Στάμου (Συλλογή Ζαχαρία Πορταλάκη, Πεσμαζόγλου 8, απέναντι από το παλιό Χρηματιστήριο).
Ο Θεόδωρος Στάμος πέθανε στις 2 Φεβρουαρίου του 1997 στα Ιωάννινα. Είναι θαμμένος στη Λευκάδα. Λίγα χρόνια αργότερα το έργο του «Home of the Sun», έργο 1957, πωλήθηκε σε δημοπρασία των Christie’s στο Λονδίνο έναντι 283.150 δολαρίων.
Δείτε επίσης
